Sommige gebouwen hebben een verhaal. De Salamander hééft een levensverhaal. Het begint in 1643, langs de Vliet, net boven de Leytschen Dam. Daar krijgt men toestemming voor de bouw van een windzaagmolen met woning. Een plek waar hout werd gezaagd, verhandeld én waar geleefd werd. De Salamander wordt geboren.

Bijna een eeuw later krijgt hij gezelschap. In 1739 verrijst vlak naast hem molen De Hoop. Twee trotse molens, aan de Vliet. Het hout vliegt erdoorheen, de wieken draaien krachtig in de wind. Samen vormen ze het kloppend hart van de houtindustrie in de streek. Maar wie hoog staat, vangt veel wind… en soms meer dan dat.

Rond 1774 slaat het noodlot toe: brand verwoest beide molens. Wat resteert zijn rokende puinhopen. Het lijkt het einde. Maar niet voor De Salamander. Zoals zijn naam al doet vermoeden – de mythische vuurbestendige salamander – herrijst hij uit zijn as. In 1778 staat hij er weer en in 1780 ook Molen De Hoop. Sterker. Groter. Achtkant en indrukwekkend.

De eeuwen daarna wisselen eigenaren elkaar af. Er wordt geïnvesteerd, uitgebreid en gemoderniseerd. Tot in 1894 opnieuw het noodlot toeslaat. Bliksem treft De Hoop. Dit keer is er geen wederopstanding. De Hoop verdwijnt voorgoed uit het landschap. De Salamander blijft alleen achter.

Om niet afhankelijk te zijn van de wind wordt in 1897 een stoommachine geplaatst. De vooruitgang doet zijn intrede. Wind én stoom zorgen samen dat hout gezaagd kan blijven. Tijdens de Tweede Wereldoorlog wordt de molen opnieuw aangepast. Brandstof is schaars, dus de wieken worden verbeterd zodat er meer op windkracht gezaagd kan worden. Creativiteit in moeilijke tijden.

Maar na eeuwen trouwe dienst valt in 1953 de stilte. De wieken staan stil. De molen raakt in verval. Ondanks zijn monumentenstatus lijkt sloop onafwendbaar. Wat ooit het bruisende middelpunt was, verandert in een wrak. Tot 1985.

Een groep betrokken mensen richt de Stichting Opbouw Salamander op. Wat anderen zien als een bouwval, zien zij als erfgoed. De molen wordt zorgvuldig gedemonteerd, bewaard en uiteindelijk in 1989 herbouwd op een nieuwe plek aan de Vliet. In 1996 wordt de herboren molen officieel geopend door Prins Claus. Een koninklijk moment voor een koninklijk stukje vakmanschap.

Vandaag de dag leeft De Salamander meer dan ooit. Met een bezoekers- en educatiecentrum waar jong en oud leren hoe wind, hout en ambacht samenkomen.

En wie goed luistert, hoort misschien nog het oude rijmpje fluisteren:
De Hoop en de Salamander
Staan achter elkander
Het Hert, zo je ziet
Staat aan de overkant van de Vliet.

Een verhaal over vuur en wind. Over verlies en veerkracht. Over stilstand en opnieuw beginnen. De Salamander leeft. Een prachtig voorbeeld van hoe we ons cultureel erfgoed levend houden. Wil je De Salamander ook van binnen bekijken? Kom dan naar de Historische Trekvaartdag bij Molen de Salamander op 11 april vanaf 10.30 uur.

(Albert de Jong)